{"id":9129,"date":"2026-02-15T04:35:13","date_gmt":"2026-02-15T03:35:13","guid":{"rendered":"https:\/\/warsawyes.com\/?p=9129"},"modified":"2025-10-01T16:18:50","modified_gmt":"2025-10-01T14:18:50","slug":"zwiazek-osadnikow-wojskowych-jako-narzedzie-integracji-spolecznej-weteranow-na-kresach-wschodnich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/eternal\/zwiazek-osadnikow-wojskowych-jako-narzedzie-integracji-spolecznej-weteranow-na-kresach-wschodnich","title":{"rendered":"Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych jako Narz\u0119dzie Integracji Spo\u0142ecznej Weteran\u00f3w na Kresach Wschodnich"},"content":{"rendered":"\n

Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych (CZOW) okaza\u0142 si\u0119 kluczowym instrumentem integracji spo\u0142ecznej weteran\u00f3w<\/a> Wojska Polskiego na Kresach Wschodnich. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 koncentrowa\u0142a si\u0119 na organizacji osad, rozwijaniu o\u015bwiaty dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, a tak\u017ce na ochronie interes\u00f3w ekonomicznych i kulturalnych osadnik\u00f3w. W efekcie Zwi\u0105zek pracowa\u0142 nad wychowaniem nowego pokolenia Polak\u00f3w na ziemiach przygranicznych. Wi\u0119cej na ten temat na warsawyes.com<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Historia Powstania i Rozwoju CZOW<\/h1>\n\n\n\n

Na mocy ustawy z 17 grudnia 1920 roku, ju\u017c od 1921 roku na Kresach Wschodnich zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 nowe osady wojskowe, w kt\u00f3rych rodziny \u017co\u0142nierzy mia\u0142y za zadanie umacnia\u0107 polski charakter teren\u00f3w przygranicznych. Ziemie dla osadnik\u00f3w pochodzi\u0142y g\u0142\u00f3wnie z dawnego rosyjskiego funduszu pa\u0144stwowego oraz maj\u0105tk\u00f3w Rosjan, kt\u00f3rzy opu\u015bcili Polsk\u0119. Realizacja tej inicjatywy napotka\u0142a jednak powa\u017cny op\u00f3r. Przeciwko osadnictwu wojskowemu protestowali wielcy w\u0142a\u015bciciele ziemscy, przedstawiciele mniejszo\u015bci narodowych, a tak\u017ce polityczni oponenci marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3ry by\u0142 g\u0142\u00f3wnym or\u0119downikiem programu. Pod ich naciskiem Sejm wezwa\u0142 nawet rz\u0105d do wstrzymania akcji, cho\u0107 ostatecznie jej ca\u0142kowicie nie zlikwidowano.<\/p>\n\n\n\n

Prze\u0142omowym momentem w rozwoju ruchu osadniczego by\u0142o utworzenie Centralnego Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w Wojskowych (CZOW). Jego geneza wi\u0105\u017ce si\u0119 z momentem, gdy zarz\u0105dzanie osadami przeniesiono ze struktur wojskowych do cywilnych. Pocz\u0105tkowo by\u0142a to zmiana o charakterze symbolicznym, lecz z czasem doprowadzi\u0142a do powstania samodzielnej organizacji spo\u0142ecznej. Po Pierwszym Wielkim Zje\u017adzie Osadnik\u00f3w Wojskowych w Warszawie w 1922 roku, Zwi\u0105zek zosta\u0142 formalnie za\u0142o\u017cony, a na jego czele stan\u0105\u0142 Jerzy B\u0105kowicz-Sittauer. CZOW przej\u0105\u0142 nie tylko zadania administracyjne, ale r\u00f3wnie\u017c kulturalno-o\u015bwiatowe, k\u0142ad\u0105c szczeg\u00f3lny nacisk na wychowanie m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z najwa\u017cniejszych kierunk\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci Centralnego Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w Wojskowych by\u0142o otwieranie plac\u00f3wek edukacyjnych. Ju\u017c w 1927 roku, przy ulicy Targowej 77 w Warszawie, Zwi\u0105zek utworzy\u0142 zak\u0142ad i internat dla dzieci osadnik\u00f3w wojskowych. Przebywali tam ch\u0142opcy w wieku 14-19 lat, kt\u00f3rym zapewniono ca\u0142odobowe zakwaterowanie, opiek\u0119 i nauk\u0119. Dla m\u0142odzie\u017cy wiejskiej, w tym r\u00f3wnie\u017c spoza rodzin osadnik\u00f3w, organizowano kursy koedukacyjne o profilu spo\u0142ecznym. Co wi\u0119cej, na Kresach Wschodnich CZOW powo\u0142a\u0142 do \u017cycia 136 wiejskich k\u00f3\u0142 m\u0142odzie\u017cowych, wspiera\u0142 otwieranie nowych gimnazj\u00f3w i rozwija\u0142 formy wychowania obywatelskiego.<\/p>\n\n\n\n

W 1929 roku Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych zmieni\u0142 nazw\u0119 na Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w (ZOS). Ju\u017c w 1930 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego lokalnych lider\u00f3w otwarcie popiera\u0142a lini\u0119 polityczn\u0105 J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i jego Bezpartyjnego Bloku Wsp\u00f3\u0142pracy z Rz\u0105dem (BBWR). Oznacza\u0142o to w\u0142\u0105czenie ruchu osadniczego w system pa\u0144stwowy i d\u0105\u017cenie do wykorzystania wp\u0142yw\u00f3w politycznych w celu ochrony w\u0142asnych interes\u00f3w. W 1937 roku ZOS liczy\u0142 ju\u017c blisko 800 plac\u00f3wek, zjednoczonych w sze\u015bciu radach okr\u0119gowych. Warto\u015b\u0107 maj\u0105tku spo\u0142ecznego osadnik\u00f3w wojskowych szacowano w\u00f3wczas na oko\u0142o 2 miliony z\u0142otych.<\/p>\n\n\n\n

Przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej, w 1939 roku, tylko na Wo\u0142yniu mieszka\u0142o orientacyjnie 18 tysi\u0119cy osadnik\u00f3w wojskowych i cywilnych, skupionych wok\u00f3\u0142 Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w. Niestety, po inwazji sowieckiej we wrze\u015bniu 1939 roku dzia\u0142alno\u015b\u0107 Zwi\u0105zku zosta\u0142a faktycznie wstrzymana. Dalsze losy wielu rodzin osadniczych sta\u0142y si\u0119 tragedi\u0105: 10 lutego 1940 roku ogromna cz\u0119\u015b\u0107 rodzin zosta\u0142a przymusowo deportowana na Syberi\u0119 i do odleg\u0142ych rejon\u00f3w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci europejskiej Rosji Sowieckiej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stowarzyszenie Rodzin Osadnik\u00f3w Wojskowych i Cywilnych Kres\u00f3w Wschodnich<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Uznanie i Znaczenie Dzia\u0142alno\u015bci CZOW<\/h2>\n\n\n\n

Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych by\u0142 kluczow\u0105 organizacj\u0105, kt\u00f3ra integrowa\u0142a weteran\u00f3w Wojska Polskiego, kt\u00f3rzy otrzymali ziemi\u0119 na Kresach Wschodnich. Jego rola wykracza\u0142a daleko poza zadania administracyjne, przekszta\u0142caj\u0105c si\u0119 w istotny ruch spo\u0142eczny i kulturalny. Najwi\u0119kszym osi\u0105gni\u0119ciem CZOW by\u0142 szeroko zakrojony program edukacyjny. \u015arodki przeznaczano na tworzenie szk\u00f3\u0142, internat\u00f3w, a tak\u017ce na stypendia dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy z rodzin osadniczych. Tym samym organizacja by\u0142a nie tylko narz\u0119dziem integracji weteran\u00f3w w nowych spo\u0142eczno\u015bciach, ale r\u00f3wnie\u017c wa\u017cnym czynnikiem umacniania polskiej obecno\u015bci na terenach przygranicznych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Archiwum Rzeczpospolitej – Rzeczpospolita<\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych (CZOW) okaza\u0142 si\u0119 kluczowym instrumentem integracji spo\u0142ecznej weteran\u00f3w Wojska Polskiego na Kresach Wschodnich. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 koncentrowa\u0142a si\u0119 na organizacji osad, rozwijaniu o\u015bwiaty dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, a tak\u017ce na ochronie interes\u00f3w ekonomicznych i kulturalnych osadnik\u00f3w. W efekcie Zwi\u0105zek pracowa\u0142 nad wychowaniem nowego pokolenia Polak\u00f3w na ziemiach przygranicznych. Wi\u0119cej na ten temat […]<\/p>\n","protected":false},"author":360,"featured_media":9118,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[502],"tags":[3623,3622,3660,3656,3658,3625,3627,3621,3657,3659],"moimportance":[101,104],"motype":[494],"moformat":[89],"class_list":{"0":"post-9129","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-voenna-istoria","8":"tag-akcje-warszawskie","9":"tag-aktywisci-warszawscy","10":"tag-centralny-zwiazek-osadnikow-wojskowych","11":"tag-czow-3","12":"tag-organizacja-kombatancka","13":"tag-ruch-kombatancki","14":"tag-wychowanie-fizyczne","15":"tag-wychowanie-wojskowe","16":"tag-zos-3","17":"tag-zwiazek-osadnikow","18":"moimportance-golovna-novyna","19":"moimportance-retranslyacziya-v-agregatory","20":"motype-eternal","21":"moformat-vlasna"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9129","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/360"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9129"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9129\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9136,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9129\/revisions\/9136"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9118"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9129"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9129"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9129"},{"taxonomy":"moimportance","embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/moimportance?post=9129"},{"taxonomy":"motype","embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/motype?post=9129"},{"taxonomy":"moformat","embeddable":true,"href":"https:\/\/warsawyes.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/moformat?post=9129"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}