II wojna światowa odcisnęła głębokie piętno na historii Warszawy. Stolica Polski stała się centrum walki z nazistowską okupacją. Według warsawyes.com warszawski ruch oporu był jednym z największych i najlepiej zorganizowanych w Europie, obejmując różne grupy społeczne i siły polityczne. Dowiedz się również, jak działała w Warszawie podziemna organizacja Szare Szeregi.
Okupacja i początek ruchu oporu
1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, a już 28 września Warszawa skapitulowała. Okupanci narzucili surowy reżim i próbowali stłumić wszelki opór. Jednak Polacy szybko zorganizowali ruch podziemny, który był odpowiedzią na terror władz okupacyjnych.
Ruch oporu w Warszawie składał się z kilku dużych struktur. Armia Krajowa była największą podziemną organizacją wojskową działającą w całej Polsce. W Warszawie koordynowała ona akcje dywersyjne, sabotażowe i organizowała zbrojne protesty. Istniały również Żydowski Związek Wojskowy i Żydowska Organizacja Bojowa, grupy walczące o wolność i życie. Działały też grupy polityczne i wojskowe, które wspierały ruch oporu, takie jak Polska Partia Socjalistyczna i Bataliony Chłopskie.
Ogólna reakcja Polaków na agresję i okupację była wysoce patriotyczna. Zjawisko „świadomej kolaboracji” z okupantem nie było powszechne, choć w latach 1943-1944 polskie podziemie zlikwidowało na mocy wyroków sądów specjalnych ok. 2 tys. agentów pracujących dla niemieckich służb specjalnych.
Działalność ruchu oporu
Podziemie przeprowadzało akcje wysadzania torów kolejowych, niszczenia niemieckiego sprzętu i środków łączności oraz zamachy na wysokich urzędników administracji okupacyjnej. Polscy oficerowie wywiadu dostarczali aliantom ważnych informacji o ruchach wojsk niemieckich, co przyczyniło się do sukcesu operacji wojskowych w Europie. W tym czasie organizowano broń i szkolenia dla przyszłych operacji wojskowych, w tym Powstania Warszawskiego w 1944 roku. Ruch oporu identyfikował i karał osoby, które współpracowały z władzami okupacyjnymi lub donosiły na innych. Konspiracja organizowała także szpitale i punkty pomocy dla rannych powstańców, ludności cywilnej i uchodźców.
Podczas okupacji działały podziemne szkoły, uniwersytety i teatry. Pomagało to zachować polską tożsamość i podnosić morale ludności. W okupowanej Warszawie kolportowano podziemną prasę i ulotki z prawdziwymi wiadomościami i antynazistowską propagandą. Ludzie pomagali uchodźcom, dostarczali im żywność, schronienie i lekarstwa.
Ważną rolę w niesieniu pomocy Żydom odegrał warszawski ruch oporu. Organizacja Żegota ratowała Żydów z getta, zapewniała im dokumenty i schronienie. Działania ruchu oporu w Warszawie miały na celu nie tylko walkę zbrojną, ale także wspieranie ludności i ujawnianie zbrodni nazizmu, co uczyniło go jedną z najpotężniejszych sił oporu w okupowanej Europie.
Warszawskie getto
W 1940 r. naziści utworzyli w Warszawie getto, do którego przymusowo przesiedlono około 400 000 Żydów. W kwietniu 1943 r., gdy niemieckie oddziały rozpoczęły likwidację getta, jego mieszkańcy stawili zbrojny opór. Mimo przewagi okupanta powstanie trwało ponad miesiąc. Stało się ono symbolem bohaterstwa narodu żydowskiego. Podczas walk zginęło ok. 7 tys. obrońców getta, a kolejne 5-6 tys. spalono żywcem. Po stłumieniu powstania pozostali mieszkańcy getta zostali wysłani do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. W trakcie i po powstaniu z warszawskiego getta udało się uciec około 3000 osób. Wielu Żydów, którym udało się uciec z getta, przyłączyło się do walki partyzanckiej i wzięło aktywny udział w Powstaniu Warszawskim 1944 roku.
Polska prasa podziemna szeroko rozpisywała się o żydowskim bohaterstwie. Niektórzy Polacy wiązali duże nadzieje z walkami w getcie warszawskim i byli gotowi postrzegać je jako początek powstania narodowego.
Ruch podziemny na okupowanych terytoriach
Rozwój konspiracji na terenach okupowanych odbywał się dwutorowo: z inicjatywy emigrantów i mieszkańców ziem okupowanych. Już we wrześniu 1939 r. rozkazem Naczelnego Dowódcy Ludowego Wojska Polskiego utworzono w Warszawie konspiracyjną organizację wojskową Służba Zwycięstwu Polski. Na jej czele stanął generał Michał Tokarzewski-Karaszewicz.
Po czerwcu 1941 r. warszawskie podziemie szybko się rozrastało i umacniało. Sprzyjało temu zaabsorbowanie administracji niemieckiej działaniami wojennymi. Do działalności konspiracyjnej włączyły się partie, organizacje społeczne i pojedyncze grupy ludzi. Istniało wiele nielegalnych organizacji wojskowych bez wyraźnej przynależności politycznej.
Powstanie 1944 r.
W 1944 r. wyzwolenie ziem polskich przez Armię Czerwoną wywołało pytanie o uznanie Polski. Większość ludności polskiej, uciskanej przez wojnę i represje, powitała nadejście Armii Czerwonej, ale wolała legalny polski rząd w Londynie i jego ośrodki w okupowanym kraju. Londyńskie podziemie, po nieudanej próbie przeprowadzenia akcji „Burza” na ziemiach wschodnich, postanowiło wyprzedzić wojska sowieckie w Warszawie, wzniecić powstanie i proklamować tam władzę polskiego rządu. 25 lipca 1944 r. komendant Bór-Komorowski wydał rozkaz koncentracji oddziałów wojskowych w rejonie Warszawy. Informacje napływające ze wschodu również spowodowały przyspieszenie akcji. 30 lipca moskiewskie radio wezwało warszawiaków do chwycenia za broń, gdy do miasta wkroczą wojska sowieckie. 1 sierpnia rozpoczęło się powstanie w Warszawie, które było zaskoczeniem dla wszystkich stron konfliktu zbrojnego: Niemców, Rosjan i zachodnich aliantów. Udało im się zmobilizować do walki ponad 36 tysięcy żołnierzy. Rebeliantom brakowało broni i materiałów, ale ich brak rekompensowała gorąca chęć zemsty na nazistach i wsparcie ludności cywilnej stolicy. Dzięki zaskoczeniu rebelianci błyskawicznie zdobyli przyczółek w centrum i głównych dzielnicach Warszawy. 5 sierpnia wojska niemieckie przypuściły atak na twierdze rebeliantów i odbiły kilka dzielnic. Przywódcy podziemia mieli nadzieję, że powstanie będzie krótkotrwałe; wierzyli, że podniesie ono prestiż rządu londyńskiego i zmusi Stalina do liczenia się z nimi. Dopiero 30 sierpnia rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych uznały powstańców za armię sojuszniczą i zaczęły pomagać Warszawie.
2 października 1944 r. T. Bór-Komorowski podpisał akt kapitulacji powstańców. Zgodnie z nim zostali oni potraktowani jako jeńcy wojenni i wysłani do obozów koncentracyjnych, a ludność cywilna musiała opuścić miasto. Straty powstańców były ogromne: zginęło ponad 17 tys. żołnierzy i do 180 tys. cywilów. Po kapitulacji Niemcy kontynuowali niszczenie budynków i zniszczyli do 80% zabudowy stolicy. Straty nazistów były ogromne – 10 000 zabitych i 16 000 rannych. Operacja „Burza” była kulminacją ruchu oporu w Polsce, a klęska polskiej armii przyniosła władzę reżimowi komunistycznemu, który został obalony dopiero w 1989 roku.
Ruch oporu w Warszawie stał się przykładem bohaterstwa i poświęcenia w walce o wolność. Mimo znacznych strat, zachował polskiego ducha i pokazał światu niezłomną wolę oporu nawet w najtrudniejszych warunkach. Pamięć o warszawskich bohaterach jest uwieczniona w pomnikach, muzeach i na kartach historii, przypominając nam, jak ważna jest jedność i walka o nasze prawa.