W XX wieku Polska wielokrotnie stawała się polem bitwy o wolność – zarówno polityczną, jak i duchową. Jednym z symboli tej walki stał się Jan Nowak-Jeziorański – intelektualista, patriota, dyplomata i jeden z najsłynniejszych kurierów Armii Krajowej, pisze warsawyes.com. Jego życie to przykład niezwykłej odwagi, strategicznego myślenia i poświęcenia w imię niepodległości Ojczyzny. Dowiedz się także, jak działała podziemna organizacja Szare Szeregi w Warszawie.
Biografia
Jan Nowak-Jeziorański (właśc. Zdzisław Jeziorański) urodził się 2 października 1914 roku w Berlinie, w rodzinie należącej do polskiej inteligencji. Jego dzieciństwo przypadło na okres kształtowania się odrodzonego państwa polskiego po I wojnie światowej, co hartowało w młodym pokoleniu ducha patriotyzmu i odpowiedzialności za przyszłość kraju. Po ukończeniu szkoły średniej w Warszawie, Zdzisław rozpoczął studia ekonomiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Jego zainteresowania naukowe koncentrowały się na rozwoju społeczno-gospodarczym międzywojennej Polski. Był zdolnym i ciekawym świata studentem, władał kilkoma językami europejskimi, a także pasjonował się literaturą i publicystyką. Już wtedy publikował swoje pierwsze teksty w pismach studenckich, w tym analityczne refleksje na temat sytuacji politycznej w Europie.
Przed II wojną światową Nowak-Jeziorański miał wszelkie szanse na karierę naukowca lub ekonomisty. Był wybierany do delegacji uniwersyteckich, otrzymywał stypendia i przygotowywał się do studiów doktoranckich. Jednak wydarzenia 1939 roku radykalnie zmieniły jego drogę życiową. Po najeździe nazistowskich Niemiec ochotniczo wstąpił do wojska, nie wahając się między bezpieczeństwem a obowiązkiem. Jego wybór nie był emocjonalnym impulsem – była to świadoma decyzja człowieka, który nie mógł pozostać na uboczu, gdy zagrożona była niepodległość Polski. Pierwsze miesiące wojny Nowak-Jeziorański spędził w szeregach Wojska Polskiego. Po kapitulacji polskiej armii uniknął niewoli, wrócił do Warszawy i dołączył do ruchu oporu. Wtedy właśnie narodził się jego pseudonim – Jan Nowak, pod którym poznała go cała Polska. Nazwisko Jeziorański ukrył, aby chronić swoją rodzinę.
Armia Krajowa
Od 1941 roku działał w strukturach Armii Krajowej – największej podziemnej siły zbrojnej w okupowanej Europie. Jego talent do języków, analityczny umysł, doskonała pamięć i zimna krew uczyniły go idealnym kandydatem na kuriera. W ramach tajnej służby łączności AK Jan Nowak podejmował się niezwykle trudnych misji: przekraczał granice okupowanych terytoriów, podróżując przez Słowację, Węgry, Jugosławię, Włochy, Hiszpanię i Portugalię, aby dotrzeć do Wielkiej Brytanii. W każdym z tych krajów musiał zmieniać dokumenty, język, wygląd i legendę. Każdy błąd mógł skończyć się aresztowaniem lub natychmiastową egzekucją.
Pierwszą taką misję odbył w latach 1941–1943, a jego najsłynniejsza podróż miała miejsce w 1944 roku, gdy dotarł do Londynu z tajnym raportem dla polskiego rządu na uchodźstwie i aliantów na temat sytuacji w kraju. Misja ta była niezwykle ważna nie tylko jako kanał łączności, ale także jako polityczny gest w imieniu państwa podziemnego. Nowak przybył do Londynu na kilka tygodni przed wybuchem Powstania Warszawskiego, z zadaniem przekonania aliantów o konieczności natychmiastowej pomocy dla polskich powstańców. Spotykał się z premierem Winstonem Churchillem, przedstawicielami brytyjskiego dowództwa oraz mediami, aby przekazać informacje o okrucieństwie niemieckiej okupacji i determinacji Polaków w walce o wolność. Powrót Jana Nowaka do Polski po tej misji był jeszcze bardziej niebezpieczny: przez Francję, Włochy, Bałkany i ponownie przez linię frontu. Dotarł do Warszawy na kilka dni przed wybuchem powstania. Za ten wyczyn nazywano go „człowiekiem, który pieszo przemierzył Europę”, a jego imię stało się legendą w polskim podziemiu.
Radio Wolna Europa
Po zakończeniu II wojny światowej Jan Nowak-Jeziorański znalazł się na emigracji w Wielkiej Brytanii. Do rodzinnej Polski nie mógł wrócić – sowiecka okupacja i narzucenie komunistycznego reżimu sprawiły, że on, podobnie jak wielu żołnierzy Armii Krajowej, stał się elementem niepożądanym w nowym systemie. Jego walka o wolną Polskę jednak się nie skończyła. W 1952 roku przyjął propozycję pracy w Radiu Wolna Europa – międzynarodowej rozgłośni radiowej, stworzonej przy wsparciu USA w celu przeciwdziałania sowieckiej propagandzie w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Jan Nowak-Jeziorański został dyrektorem polskiej sekcji Radia Wolna Europa i przez ponad 20 lat kierował nią z Monachium. Pod jego wodzą redakcja ta stała się jednym z najbardziej wpływowych źródeł niezależnych informacji dla milionów Polaków po drugiej stronie „żelaznej kurtyny”. Codzienne audycje informowały o wydarzeniach w wolnym świecie, łamaniu praw człowieka, sytuacji polonii oraz faktach historycznych przemilczanych w socrealistycznych podręcznikach.
W czasach, gdy w Polsce zagłuszano sygnały radiowe, ludzie wymyślali własne sposoby na odbiór audycji: montowali anteny na dachach, słuchali pod kołdrami, przegrywali nagrania na kasety. Głos Nowaka-Jeziorańskiego dla wielu stał się symbolem niezłomnego ducha wolności – spokojnym, inteligentnym i przekonującym tonem budził on świadomość narodu. Jego działalność na antenie nie ograniczała się do demaskowania komunistycznej propagandy – tworzyła alternatywną przestrzeń moralną i polityczną, w której Polska, mimo wszystko, pozostawała niezależna.
Dyplomata, pisarz i działacz społeczny
Po przejściu na emeryturę z Radia Wolna Europa w 1976 roku Jan Nowak-Jeziorański nie zaprzestał aktywnej działalności. W latach 80., w obliczu pogłębiającego się kryzysu w Polsce, stał się ważną postacią w międzynarodowym lobbyingu na rzecz polskiego ruchu wolnościowego. Jego notatki analityczne, wystąpienia na konferencjach, artykuły w prasie zachodniej oraz spotkania z czołowymi politykami USA i Europy stały się częścią szeroko zakrojonej kampanii solidarności z narodem polskim. Szczególnie blisko współpracował z amerykańskimi politykami, takimi jak prezydent Ronald Reagan i doradca ds. bezpieczeństwa narodowego Zbigniew Brzeziński.
Po upadku komunizmu i odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Nowak-Jeziorański wrócił do Ojczyzny. Mimo zaawansowanego wieku aktywnie włączył się w życie polityczne i społeczne: komentował bieżące wydarzenia, wspierał przystąpienie Polski do NATO i Unii Europejskiej oraz nawoływał do narodowego pojednania. Jego słowo miało ogromną wagę – był głosem autorytetu moralnego, który nie szukał sławy, lecz służył idei.
Jednocześnie nie przestawał pisać. Jego najsłynniejszą książką stał się „Kurier z Warszawy” – autobiograficzna opowieść o najniebezpieczniejszych latach wojny. Książka stała się bestsellerem nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Została przetłumaczona na wiele języków i do dziś stanowi cenne źródło wiedzy dla historyków i młodego pokolenia. W 2002 roku jego zasługi zostały oficjalnie docenione na najwyższym szczeblu – prezydent Polski Aleksander Kwaśniewski odznaczył go Orderem Orła Białego, najwyższym odznaczeniem państwowym Rzeczypospolitej Polskiej.
Jan Nowak-Jeziorański zmarł 20 stycznia 2005 roku w Warszawie w wieku 91 lat. Został pochowany z honorami wojskowymi na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim. Jego imieniem nazwano ulice, szkoły, biblioteki i instytucje publiczne, w tym ośrodki badawcze zajmujące się historią polskiego podziemia, niezależnej prasy i komunikacji w warunkach braku wolności.
Dowiedz się także o roli Chicago w II wojnie światowej.